Apollo 13: तीन अंतराळवीर सुरक्षित घरी कसे आले? | मुलांसाठी अंतराळ गोष्ट

0:00आज आपण शोधणार आहोत: अंतराळात मोठी योजना मोडली, तर शांतपणे विचार करून, थोड्या साधनांतून आणि एकत्र काम करून तीन अंतराळवीरांना घरी कसं आणायचं? अरे वा! यान पृथ्वीपासून खूप दूर असेल, तर सगळ्यात आधी कोणती गोष्ट वाचवायची, हे कसं ठरवतील? तो प्रश्न जपून ठेवा. आधी सांगा, लिटल मोदकची मागची कोणती गोष्ट ऐकली होती? अपोलो अकराच्या विशाल कोड्यातलं काय आठवतंय? अनेक माणसं आणि वेगवेगळी यंत्रं जोडून काम करत होती! एकट्या अंतराळवीरांनी ते कोडं सोडवलं नव्हतं. बरोबर. तेच सांघिक काम आता अपोलो तेरामध्ये अधिक कठीण कसोटीला लागणार आहे.

0:54अंदाज लावायला, तपासायला आणि उत्तर शोधायला तयार? तयार! चला, संकटापेक्षा उपाय मोठा कसा झाला, ते ऐकूया. अकरा एप्रिल, एकोणीसशे सत्तरला जिम लव्हेल, जॅक स्वायगर्ट आणि फ्रेड हेझ अपोलो तेरामधून चंद्रावर उतरायला निघाले. ओडिसी त्यांची परतीची केबिन, तर अक्वेरियस चंद्रावर उतरणारं यान होतं. म्हणजे अपोलो अकरासारखीच योजना! पण काहीतरी अचानक बदलणार होतं? साधारण दोन दिवसांनी, सर्व्हिस मॉड्यूलमधली आधीपासून खराब झालेली ऑक्सिजन टाकी निकामी झाली. अंतराळवीरांना मोठा आवाज ऐकू आला; उपकरणांवर ऑक्सिजन आणि वीज कमी होत असल्याच्या खुणा दिसू लागल्या.

1:49एक लाईट पाहून लगेच अंदाज नाही. आधी सगळ्या खुणांतून अडचण समजून घ्यायची! अगदी. टाकीतल्या खराब तारेभोवतीच्या आवरणामुळे बहुधा विद्युत ठिणगी आणि आग लागली, असं नंतरच्या तपासात कळलं. त्या क्षणी मात्र पहिला निर्णय स्पष्ट झाला: चंद्रावर उतरणं थांबवा. मग नवं ध्येय—तिघांनाही सुरक्षित पृथ्वीवर आणायचं. योजना बदलणं म्हणजे काही हार नाही! सर्व्हिस मॉड्यूलचा ऑक्सिजन कमी झाल्यामुळे वीज आणि पाणी बनवणाऱ्या फ्युएल सेल्सवरही परिणाम झाला. म्हणून ही फक्त श्वासाच्या हवेची एकच अडचण नव्हती.

2:33एका बिघाडाने अनेक गोष्टी जोडल्या! आधी हवा, पाणी की वीज? मी वेगळा हिशोब मांडेन. मिशन कंट्रोलनेही तसंच केलं. श्वासासाठी ऑक्सिजन, उपकरणांसाठी वीज, पिण्यासाठी आणि यंत्रं थंड ठेवण्यासाठी पाणी, तसेच कार्बन डायऑक्साइड काढण्याची क्षमता—प्रत्येकाचा स्वतंत्र ताळेबंद केला. गरज नसलेली उपकरणं बंद करता येतील. पण परतीच्या यंत्रांसाठी वीज राखावी लागेल ना? हो. त्यांनी ओडिसी जवळजवळ बंद करून तिच्या बॅटऱ्या पृथ्वीच्या वातावरणात परत येण्यासाठी जपल्या. कमी वीज वापरल्यामुळे आत उष्णताही कमी झाली; केबिन थंड आणि ओलसर झाली.

3:23वीज जपली, पण थंडी सहन करावी लागली. आता तिघांना सुरक्षित जागा कुठे मिळणार? अक्वेरियस हे दोन अंतराळवीरांसाठी साधारण दोन दिवस वापरायचं चंद्रयान होतं. आता ते ओडिसीला जोडलेलं ठेवून तीन जणांसाठी साधारण चार दिवसांची आपत्कालीन निवारा-जागा बनलं. म्हणजे माणसंही जास्त आणि वेळही जवळजवळ दुप्पट! ओडिसी जोडलेली असतानाच अक्वेरियस खरंच जीव वाचवणारं यान बनू शकलं? हो. जीवनरक्षण, संपर्क, मार्गदर्शन आणि इंजिनासाठी अक्वेरियस सुरू ठेवलं. ओडिसी जोडलेलीच होती, पण परतीसाठी तिची साधनं जपायला ती जवळजवळ बंद ठेवली.

4:14म्हणजे आत्तासाठी अक्वेरियस निवारा; पृथ्वीच्या वातावरणात शिरण्यासाठी ओडिसी राखून ठेवायची. पण तीन जणांच्या श्वासामुळे हवेत काय बदललं? तिघांनी श्वास सोडल्यामुळे कार्बन डायऑक्साइड वाढत होता. लिथियम हायड्रॉक्साइड कार्ट्रिजमधून हवा गेली, तर तो काढता येई; पण अक्वेरियसच्या कार्टेज जास्त वेगाने संपत होत्या. ओडिसीच्या जादा कार्टेज वापरता येतील का? की दोन्ही यानांतले जोड वेगळे होते? अक्वेरियसच्या गोल कार्टेज लवकर संपत होत्या. ओडिसीमध्ये उपयोगी चौकोनी कार्टेज होत्या, पण त्यांचा जोड अक्वेरियसच्या यंत्रणेला बसत नव्हता.

5:07योग्य वस्तू होती; जोडण्याचा मार्ग नव्हता. जबरदस्ती नको! उपलब्ध वस्तूंनी हवा कार्टेजमधून नेणारा जोड करता येईल का? ह्यूस्टनमधल्या पथकाने यानात असलेल्या वस्तूंच्या प्रतिकृती वापरून प्रतिकृती तयार केली आणि तिची टेस्ट केली. फक्त हुशार वाटणारी कल्पना पुरेशी नव्हती. श्वासासाठीची हवा तिच्यावर अवलंबून होती! तपासलेल्या रचनेत कोणत्या वस्तू होत्या? त्यात ओडिसीच्या चौकोनी कार्टेज, प्लास्टिकची पिशवी, स्पेससूटची नळी, उड्डाण-योजनेतलं कडक कार्ड आणि टेप होती. प्रत्येक वस्तूने हवा बंदिस्त करून योग्य वाटेने नेण्यास मदत केली.

5:54म्हणजे टेपने हवा स्वच्छ केली नाही. पंख्याने केबिनमधली हवा कार्ट्रिजच्या लिथियम हायड्रॉक्साइडमधून खेचणं आवश्यक होतं. बरोबर. मिशन कंट्रोलने तपासलेल्या पायऱ्या सांगितल्या. स्वायगर्ट आणि लव्हेल यांनी अक्वेरियसमध्ये जोडणीची दोन साधनं तयार केली; मोजलेला कार्बन डायऑक्साइड झपाट्याने कमी झाला. पृथ्वी आणि अंतराळाने मिळून उत्तर शोधलं: रचना करा, तपासा, समजावून सांगा, तयार करा आणि पुन्हा मोजा. हा एका नायकाचा अंदाज नव्हता! स्वच्छ हवा आवश्यक होती, पण ती घरचा मार्ग दाखवत नव्हती.

6:49अपघाताच्या वेळी अपोलो तेरा चंद्रावर उतरण्याच्या तयारीसाठी नैसर्गिकरीत्या घरी वळणारा मार्ग सोडून पुढे गेलं होतं. अक्वेरियसचं इंजिन उतरण्यासाठी होतं. ते जोडलेल्या संपूर्ण यानाला घरी जाणाऱ्या मार्गावर आणू शकेल का? हो. अपघातानंतर साधारण साडेपाच तासांनी अक्वेरियसचं उतरण्याचं इंजिन थोडा वेळ चालवलं. त्यामुळे चंद्राजवळून वळत पृथ्वीकडे येणारा मार्ग पुन्हा मिळाला. मग चंद्राच्या गुरुत्वाकर्षणाने त्यांचा मार्ग पृथ्वीकडे वळवला. एकच इंजिन-बर्न पुरेसा होता का? नाही.

7:32चंद्राच्या मागून पुढे आल्यानंतर आणखी एक नियोजित इंजिन-बर्न केला. त्यामुळे प्रवास कमी झाला आणि यान प्रशांत महासागरात वाट पाहणाऱ्या बचाव पथकांकडे आलं. ते चंद्राच्या कक्षेत शिरलं नव्हतं. त्याच वेळी ऊर्जेचा हिशोबही जपायचा होता. सगळी उपकरणं सुरू न ठेवता त्यांनी दिशा कशी तपासली? पृथ्वीवरच्या पथकांनी गणना आणि प्रक्रिया तयार केल्या. गरजेपुरती यंत्रणा व आकाशातल्या खुणा वापरल्या; थंड ओडिसी सुरक्षितपणे पुन्हा सुरू करण्याची पद्धतही सिम्युलेटरमध्ये तपासली. म्हणजे हार न मानणं म्हणजे आंधळेपणाने पुढे जाणं नव्हे.

8:24योजना बदला, ऊर्जा जपा आणि प्रत्येक नवी पायरी तपासा. पृथ्वीच्या वातावरणात शिरण्यापूर्वी त्यांनी ओडिसी पुन्हा सुरू केली आणि तिघे तिच्यात गेले. खराब सर्व्हिस मॉड्यूल वेगळं केलं; नंतर अक्वेरियसलाही निरोप दिला. फक्त उष्णतारोधक कवच असलेली ओडिसीच वातावरणाला सामोरी जाऊ शकत होती. अक्वेरियसही पॅराशूटखाली समुद्रात उतरलं का? नाही. तिघांना घेऊन फक्त कमांड मॉड्यूलने वातावरणात प्रवेश केला. त्याचं उष्णतारोधक कवच संरक्षण करत होतं; पॅराशूट उघडले आणि सतरा एप्रिलला ओडिसी दक्षिण प्रशांत महासागरात सुरक्षित उतरली.

9:14हेलिकॉप्टरांनी तिघांनाही यूएसएस इवो जिमा जहाजावर नेलं. चंद्रावर उतरले नाहीत, पण घरी आले! एकच शोध त्यांना वाचवून गेला नाही. अंतराळवीर, नियंत्रक, अभियंते, कंत्राटदार, यानाच्या व्यवस्था, उरलेली साधनं आणि तपासलेल्या पद्धती—हे सगळं एकमेकांशी जोडलेलं होतं. हार न मानणं म्हणजे धोका दुर्लक्षित करणं नव्हे; ध्येय बदलून तपासलेला उपाय काळजीपूर्वक करणं. सुंदर सांगितलंस. अपोलो तेरा चंद्रावर उतरलं नाही, पण तिन्ही अंतराळवीर सुरक्षित परतले. अयशस्वी ठरलेली चंद्रावर उतरण्याची योजना काळजीपूर्वक सांघिक कामाचा विलक्षण धडा बनली.

10:09अपोलो तेराला पृथ्वीवरून उत्तर मिळत होतं. पण एखादं यान अनेक दशकं खूप दूर गेलं, तर ते स्वतःला कसं सांभाळेल? हा प्रश्न पुढच्या साहसासाठी जपून ठेवा. आपण व्हॉयेजरसोबत प्रवास करून पाहू—घरापासून खूप दूरही शोध सुरू ठेवणारं यान माणसं कसं बनवतात? आजची गोष्ट इथे संपली. पण आपलं कुतूहल अजून संपलेलं नाही! आजच्या गोष्टीतली कोणती गोष्ट तुम्हाला सगळ्यात जास्त आवडली? घरी सगळ्यांना नक्की सांगा! आणि अशाच नव्या गोष्टी, गंमती आणि शोधयात्रांसाठी घरातल्या मोठ्यांच्या मदतीने लिटल मोदकला फॉलो करायला विसरू नका.

11:06म्हणजे आपली पुढची गोष्ट चुकणार नाही! पुन्हा भेटूया एका नव्या साहसात! तोपर्यंत प्रश्न विचारत राहा, नवं काही शोधत राहा आणि आनंदात राहा. लिटल मोदककडून तुम्हा सगळ्यांना प्रेमळ निरोप! बाय बाय, दोस्तांनो! लवकरच पुन्हा भेटूया!